Haberlere dön
28 Eylül 2010
Plan, hiç şüphesiz satrancın en önemli unsurlarından birisidir. A Milli Takım Antrenörü Efstratios Grivas, Modern Chess Planning isimli eserinde plan konusundan şöyle bahsetmiş: "satranç dünyasında var olan yaygın görüş, konumun doğru değerlendirilmesi, etkili bir plan ve bu planın doğru uygulanmasının usta ile amatör oyuncuyu ayırt eden üç önemli unsur olduğudur."
Bu yazıda inceleyeceğimiz parti, 8. Dünya Satranç Şampiyonu Mikhail Tal'e ait olacak. Genellikle hücum partileri ile bilinen efsanevi oyuncu, bu defa bizlere plan konusuna öğretici bir örnek sunacak.
Torbergsson - Tal
Reykjavik 1964, [E77], (Ataman)
1 d4 Af6 2 c4 g6 3 Ac3 Fg7 4 e4 0-0
Küçük bir kışkırtma. Letelier - Fischer, Leipzig 1960, 0-1 partisini incelemiş olanlar, Torbergsson'un niçin 5 e5 sürüşünden kaçındığını daha iyi anlayabilirler.
5 f4
Şah-Hint Savunması karşısında uygulanan en sert varyantlardan birisi olan Dört Piyon Atak. Beyazlar hafif taş gelişimini bir süreliğine daha erteleyerek merkezdeki piyonları sayesinde karşı konulamaz bir alan üstünlüğü elde etmeye çalışıyor. Bu gerçek karşısında, siyahların mücadelenin ilk safhalarında çok dikkatli tepkiler vermesi zorunludur. Ancak yine de, piyonlar çok fazla ilerlemiş olduğunda arkalarında savunmasız kareler bıraktığını da unutmamak gerekir. İncelediğimiz partide özellikle e3-karesinin hassaslığından siyahların güzel bir şekilde yararlandığına tanık olacağız.
5...d6 6 Af3 c5
Siyahların uygulayabileceği bir diğer seçeneği daha vardı: 6...Aa6. Atın kenardan gelişimi ilk bakışta tuhaf görünse de, daha sonra yapılacak olan ...e5-sürüşü sonrasında bu kuvvet c5-karesinden oyuna daha etkili bir şekilde dahil olabilecektir. Örnek bir devamyolu: 6...Aa6 7 Fe2 e5 8 dxe5 dxe5 9 Axe5 Ac5 (siyah at c5-karesinden e4-noktasına etkili bir baskı kurmaktadır) 10 Ff3 Vxd1+ 11 Şxd1 Kd8+ 12 Şc2 Afxe4! 13 Axe4 Ff5 14 Ke1 Fxe5! 15 fxe5 Kd4 16 Şc3 Kd3+ 17 Şc2 Kd4=. Siyahların partideki tercihi ise, mücadeleyi Benoni yapısına taşımaktadır.
7 d5
Elbette ki henüz taşlar geliştirilmeden 'piyon avcılığı'na soyunmak çok risklidir: 7 dxc5?! Va5! 8 cxd6 Axe4 ve gelişim üstünlüğüne açık bir şekilde sahip olan siyahlar inisiyatifi ele geçirir.
7...e6
6...c5 hamlesinin mantıklı devamı: siyahlar merkezi açabilmek adına piyon sürüşlerinden yararlanıyor.
8 Fe2 exd5 9 exd5
9. hamleden önce beyazların mücadelenin seyrine yön verecek olan önemli bir karar aşamasında olduğunu görüyoruz: 9 cxd5 hamlesiyle merkezdeki piyon çoğunluğu elde mi tutulmalı, yoksa partideki gibi 9 exd5 ile simetrik konumda üstünlük arayışına mı girilmeli? Öncelikle 9 cxd5 seçeneğini inceleyelim: 9...b5!? (D)
Rakip merkezi zayıflatmak adına uygulanan taktik bir fikir. Siyahlar e4-piyonu üzerindeki baskıyı şu devamyoluyla gözler önüne serer: 10 Fxb5 Axe4! 11 Axe4 Va5+ 12 Şf2 (12 Ac3 Fxc3+ 13 bxc3 Vxb5 sonrasındaki konumda beyazlar rok atamadığından ötürü siyahlar üstündür) 12...Vxb5 13 Axd6 Va6 14 Axc8 Kxc8 belirsiz bir konum yaratır. Beyazlar piyon önde olmakla birlikte, siyahların ...Ad7 hamlesiyle kalelerinin bağlantısını hemen sağlayabiliyor olması kendisine somut şanslar verir.
Tekrar partiye dönecek olursak, 9 exd5 (D)
9...b5!?
Tal'in beklenmedik fedalarından birisi. Rakibi Torbergsson'un simetrik konuma girmek istemesi aslında Tal'e bazı ipuçları veriyordu: beyazlar kontrollü bir mücadeleyi karmaşık konumlar yerine tercih etmektedir. Riga'lı 8. Dünya Şampiyonu ise, 9...b5!? hamlesiyle pozisyonu dengesiz bir konuma taşıyor. Şimdi 10 cxb5 a6 devamyolu Volga/Benko Gambiti'ndeki benzer, açık a-b dikeylerinden baskı fikirlerini yaratır. Dolayısıyla beyazlar daha sakin görünen partideki hamleyi tercih etti.
10 Axb5 Ae4
Planın kritik noktası işte tam da burasıydı. Böylelikle e4-karesinin kontrolü tamamen siyahlara geçtiği gibi, b5-karesindeki beyaz at da oyuna yeniden dâhil olabilmek adına birkaç tempo daha kaybetmek zorunda kalacaktır.
11 0-0 a6 12 Aa3 Ka7! (D)
Vezir kanadı kuvvetlerinden a8-kalesini e7-karesinden oyuna katma somut fikriyle. Konumsal piyon fedasının ardından siyahlar yavaş yavaş taşlarını merkez ve şah kanadına yönlendirmektedir. Özellikle e-dikeyindeki e3- ve e4-gibi zayıf kareler (Dört Piyon Atak devamyolunun temel sıkıntısı - gereğinden fazla ilerleyen piyonlar arkalarındaki kareleri zayıf bırakır), siyahları bu hattın kontrolünün ele geçirilmesine teşvik etmektedir.
13 Fd3 Ke7 14 Ac2 Kfe8 15 Ke1 (D)
'Ezbere yapılması gereken hamleler'in ardından, siyahlar bir kere daha yeni bir plan kurma noktasında. Seçeneklere göz atacak olursak;
a) 15...f5 piyon sürüşüyle e4-karesindeki atı sağlamlaştırmak,
b) 15...Fg4 hamlesiyle 'kötü' filden ...Fxf3 kırışmasıyla kurtulmak,
c) 15...Ad7 hamlesiyle c8-filini erteleyerek ...Ab8-d7-f6 manevrasıyla mücadeleye devam etmek.
Seçenekler arasında belki de en kötü olan a) 15...f5 hamlesidir. Çünkü bu durumda c8-fili tamamen oyun dışında kalacaktır. İkinci seçenek olan 15...Fg4 hamlesi c8-filinin yaşadığı sıkıntılardan siyahları kurtarmasına karşın, henüz filin etkisiz olup olmadığı aslında belli olmadığından esnek bir yaklaşım olmazdı. Bu nedenle ...Ab8-d7-f6 manevrası bu noktada en etkili olan seçenektir.
15...Ad7 16 Ae3 Adf6 17 Vc2 Ah5!
Harika manevranın son ayağı aslında buydu: siyahlar rakibini g3-sürüşünü yapmaya zorlayıp beyaz karelerde yeni zayıflıklar yaratmayı hedeflemektedir.
18 g3
Dikkatli okuyucu burada 18 Af1 hamlesiyle f4-piyonunu savunmanın neden mümkün olmadığını merak etmiş olabilir: 18...Ag5!. Bu çok kuvvetli ara hamle (zwischenzug) fikri, beyazların şah kanadındaki piyon yapısının dağılması sonucunu doğururdu: 19 Kxe7 Axf3+ 20 gxf3 Vxe7 ve siyahlara kazanç bir konumla.
18...Fd4 19 Axd4 cxd4 20 Ag2 Ag5! (D)
Dejavu! Bu defa at, ara şahı h3-karesinden çekecek. Bu ise, beyazların g3-sürüşünün h3-karesini zayıflatarak nasıl siyahlara yardımcı olduğunun somut bir göstergesi.
21 Kxe7 Ah3+ 22 Şf1
22 Şh1 hamlesiyle köşede saklanma girişimi şu şık varyant dolayısıyla kötüdür: 22...Vxe7 23 Fd2 (vezir kanadındaki beyaz kuvvetleri sonunda mücadeleye katarak) 23...Af6 24 Ke1?! Ag4!.
22...Kxe7
Ancak artık atlarla mat fikri var olmadığından siyahlar 22...Vxe7 seçeneğini tercih etmiyor.
23 Fd2 Af6 24 Ah4 Ag4
Siyah atlar her iki zayıf kare olan h3- ve g4-hanelerine yerleşti.
25 Af3 Ke3!
Son zayıf kareden yararlanan kale oluyor! e3-karesindeki kaleye dokunulamaması siyahların taşlarını şah kanadına daha da yığabilmesini sağlamaktadır. 26 Axd4 tepkisi ise 26...Vf6 yanıtıyla f4-piyonuna baskı kurulması sebebiyle etkisizdir.
26 Şg2 Ve7 27 Ke1 (D)
Beyazların vezir kanadı kuvvetlerini savunmaya sokmasının ardından ulaşılan bir başka kritik nokta. Şimdi bir an için Tal'in kendi analizlerine kulak verelim: "Bu noktada siyahlar iki enteresan kombinezon uygulayabilir. Uzun bir müddet 27...Kxe1 28 Axe1 Ff5 29 Af3 Ve3 30 Fxe3 Axe3+ 31 Şh1 Fxd3! (D)
32 Vd2 Fe4 33 Ve2 g5! 34 g4 h5! (D)
... siyahlar için kazanan varyantı düşündüm."
İnanılmaz, öyle değil mi? Beyazları materyal üstünlüğüne karşın hafif taşlar karşısında çaresiz görmek oldukça etkileyici. Peki, niçin Mikhail Tal bu şık devamyolundan kaçınmıştı? Çünkü kendisi 29 Af3 hamlesi yerine 29 Vd1 yanıtı karşısında etkili bir tepki bulamadığını belirtmiş. Bir de bu seçeneği inceleyecek olursak: 29 Vd1 Ve3! (her şeye rağmen!) 30 Fxe3 Axe3+ 31 Şf3 Axd1 32 b4. Belki de ulaşılan bu konum da siyahlar için kazançtı, ancak vezir kanadındaki piyon çoğunluğu, hele de d4-piyonunun düşecek olması, göz önünde bulundurulduğunda beyazların rakibini ciddi bir sınava tabi tutacağı açıktır. İşte bu nedenlerle siyahlar ikinci hücum seçeneğini tercih etti.
27...Axf4+ 28 gxf4 Kxe1 29 Axe1 Vh4
Beyaz fil ikilisi veziri savunmadan alıkoymakta ve bu durumdan da siyahlar iki hamlede mat tehdidiyle yararlanmaya çalışmakta.
30 Fc1
Beyaz vezirin savunma görevleri üstlenebilmesi adına yapılabilecek tek hamle.
30...Vxe1 31 h3 Ah6 32 f5
Çaresizlik içerisinde, siyah-renkli fili mücadeleye sokabilmek adına beyazlar piyon feda ediyor. Fakat bu yaklaşım da yeterli olamaz.
32...Axf5 33 Ff4 Ah4+ 34 Şh2 Af3+ 35 Şg2 Fxh3+!
Siyahların 15. hamlesinin öncesinde, beyaz-renkli 'kötü filden' 15...Fg4-Fxf3 fikriyle kurtulma planından söz etmiştik. Ancak mücadelenin devamında, 'kötü filin' ilk hamlesini h3-karesindeki bitirici fedayla yaptığını görmek oldukça şaşırtıcı.
36 Şxf3
36 Şxh3 Vh4+ 37 Şg2 Ae1+ vezir kazanırdı.
36...Vg1! (D)
Mükemmel bir son. Beyaz şah mat tehdidi karşısında (...Fg4+ ve ...f5#) çaresiz kalmaktadır. Torbergsson d3-karesini kaçış hattı olarak boşaltmak adına bir sonraki hamlesini yaptı.
37 Fxg6 Vg4+ 38 Şf2 Vxf4+ 39 Şg1 hxg6 0-1
Bir sonraki Analiz Köşesi'nde görüşünceye dek hoşça kalın, satrançla kalın!
Yararlanılan Kaynak: Attack with Mikhail Tal, Mikhail Tal & Iakov Damsky, Everyman Chess 1994
Hazırlayan: FM Alper Efe ATAMAN
