Satrançta Kare Kontrolü

Uzun bir aradan sonra, tekrar merhabalar!

Türkiye İş Bankası Satranç Ligi, Yaş Grupları Ana Kampı, Hollanda Genç Ustalar, Aviles 2008, Dünya Gençler Şampiyonası, 16 Yaşaltı Satranç Olimpiyatı, İstanbul ve İzmir Açık Turnuvaları, Avrupa ve Dünya Yaş Grupları Şampiyonaları... En değer verdiğim ve severek yaptığım uğraşı olmasına karşın, turnuvalar periyodu içerisinde web sitesindeki Analiz Köşesi'ni güncellemek hayli zor oluyor. Ancak, ulusal ve uluslararası turnuvalar maratonunun benim için sona erdiği bu dönemde, sizlerle tekrar satranç yazılarımla buluşabileceğime çok seviniyorum.

Elbette ki gündemdeki en önemli faaliyet, Almanya'nın Dresden Kenti'nde düzenlenen 38. Satranç Olimpiyatları. Tüm satranç severler gibi, benim için de bilgisayar ekranının başına oturup Milli Takımımızın ve diğer takımların kıyasıya mücadelesini izlemek büyük keyif. Ancak bu yazımda, çok öğretici ve önemli bulduğum bir başka konuya yer vermek istiyorum: Satrançta Kare Kontrolü!

Satranç mücadelesi içerisinde önemli bir karenin kontrolünün sağlanması, sonuç üzerinde çok büyük etkide bulunabiliyor. Birkaç yıl önce, farklı analiz ve değerlendirmelerle İSEM Çocuk Satranç Dergisinde incelemiş olduğum bu öğretici partiye, şimdi de Analiz Köşesi'nde bir kere daha yer vermenin, çok da büyük sakıncası olmadığını düşünüyorum. Tabii ki özgün analizlerimle!

GM Alexander Potapov - GM Vlastimil Babula

Çek Açık - Pardubice 2003, [E20], (Ataman, A)

1 d4 Af6 2 c4 e6 3 Ac3 Fb4

Daha önceki yazılarımda da defalarca rastladığımız, Nimzo - Hint Savunması. Siyahlar, 'hipermodern görüş'ün etkisinde, merkez kareleri piyonlarla işgal etmektense, hafif taşlarıyla uzaktan kontrol altına almayı tercih ediyor. Burada siyahların genellikle ortaya koyduğu hedef, c3-atını açmaza aldıktan sonra, ...b6-...Fb7 şeklinde beyaz-renkli fili geliştirerek ileride e4-karesinin kontrolünü sağlamaktır.

4 g3!?

Nimzo - Hint Savunması'na karşı uygulanan popüler hamlelerden birisi. Beyazlar, rakibinin ...e6-sürüşünü uygulamasının ardından, beyaz-renkli filini fianchetto şeklinde geliştireceğini öngörebildiğinden, bu fikri etkisizleştirmeye çalışıyor. Katalan Açılışı'ndan da bilindiği üzere, uzun çapraz üzerindeki beyaz-renkli fil siyahların vezir kanadındaki kuvvetlerinin rahatlıkla geliştirilmesini engelleyebilmektedir. Belki de biraz da bu nedenlerden ötürü, partide incelemekte olduğumuz devamyolu son yıllarda popülerlik kazanmıştır.

4...c5 5 Af3 cxd4 6 Axd4 Ae4!?

Karpov, Kasparov karşısındaki 1986 yılına ait partisinde 6...0-0 7 Fg2 d5 şeklindeki ana devamyolunu tercih etmişti. Ancak Babula, c3-karesine vakit kaybetmeden baskı uygulayarak doğrudan beyazların piyon yapısını bozmayı hedeflediğini gösteriyor.

7 Vd3 Fxc3+

7...Va5 hamlesi de devamında forse varyantların rastlandığı, ciddi bir alternatiftir: 8 Ab3 Axc3 9 Axa5 Ae4++ 10 Fd2 Fxd2+ 11 Vxd2 Axd2 12 Şxd2 Ac6; bkz. Wang Yue - Berg 2008, 1-0.

8 bxc3 Ac5 (D)

Böylelikle karşımıza her iki tarafın da çeşitli üstünlük ve dezavantajlara sahip olduğu, dengesiz bir konum çıkmaktadır. Beyazlar fil çifti üstünlüğüne sahipken, aynı zamanda yarı-açık c-dikeyindeki zayıf bingeç piyonları ve c5-karesinin siyah at için etkili bir üs olabilmesi, siyahlara karşı şans olanakları vermektedir. IM Jeremy Silman?ın popüler eseri How to Reassess Your Chess'te sık sık değindiği, dengesizlikler konusunun güzel bir örneği. Savunma anlayışının 20. yüzyılda, romantik dönemlere kıyaslandığında çok gelişmesinin, üstünlük arayışındaki tarafların riskli, ancak dinamik konumları tercih etmesine neden olduğu bilinir. Bu ise, satranç mücadelesinde dengesizliklerin yaşandığı konumlara sıklıkla ulaşılma sebebi olarak karşımıza çıkar. Önemli olan, sahip olduğumuz olumlu anlamdaki dengesizliği konumdaki etkin faktör haline dönüştürebilmektir.

9 Ve3!?

Son hamleyle ortaya konan, enteresan bir plan değişikliği. Beyazlar henüz 4 g3 hamlesiyle, öncelikli olarak siyahların vezir kanadındaki kuvvetlerini geliştirmesini engellemek istediğini göstermişti. Burada da yapılacak olan 9 Vf3 hamlesiyle bahsedilen plan sürdürülebilirdi. Ancak son hamleyle, daha keskin bir mücadele yaşamak istendiği gözlenmektedir: e-dikeyindeki açmaz neticesinde, beyazlar Af5 manevrasıyla g7-piyonuna baskıyı hazırladığı gibi, aynı zamanda da c5-karesindeki ata gizli bir baskı uygulamaktadır.

9...b6!

Can sıkıcı bir zorunluluk değil, etkili bir gelişim hamlesi! Böylelikle, siyahların merkez piyonlarının beyaz karelere yerleştirildiği Kabul Edilmemiş Vezir Gambiti, Fransız Savunması gibi varyantlardaki kronik sıkıntılara benzer olan, c8-filinin problemi ortadan kaldırılabilecektir. Aynı zamanda da c5-atı, b-piyonu tarafından desteklenmektedir.

10 Fg2 Fb7 11 Fxb7 Axb7 12 Ve4 (D)

12...Ac6!

Bu çok etkili piyon fedası, bir anlamda da zorunluluktu: 12...Vc7?! 13 Ab5! Vc8? 14 Ff4 (14 Vxb7?! Vxb7 15 Ad6+ Şd8 16 Axb7 Şc7 ancak hafif üstünlük verirdi.) beyazlara açık üstünlükle; 12...Vc8 13 Af5 Vc6 14 Axg7+ Şf8 15 Vxc6 Axc6 16 Ah5 ve beyazlara bazı üstünlüklerle. Yapılan piyon fedasının ardından ise, beyazların c-dikeyindeki bingeç piyonlarının zayıflığı kendisini hissettirecektir. İzleyelim...

13 Axc6 dxc6 14 Vxc6+ Vd7 15 Vxd7+ Şxd7 (D)

Forse hamleler dizisi sonrasında, yukarıdaki konum oluştu. İşte bu dengesiz konumda, beyazlar bir piyon önde, ancak c-dikeyindeki bingeç piyonlar da çok zayıf. Önemli olan, hangi dengesizlik nedeninin konumda daha kritik bir rol üstleneceğidir.

16 Fa3 Khc8!

'Hangi Kale?' sorusu, satranç mücadelesinde açık bir dikeye hangi kalenin getirilmesi gerektiğine karar verilecek olan anlarda hepimizin kafamıza takılan bir sorudur. Burada Çek büyükustanın tercihi doğruydu, çünkü beyazların zayıflıkları vezir kanadında olduğundan, siyah kalelere bu bölgede ihtiyaç duyulmaktadır. 16...Kac8 hamlesi ise, 17 0-0-0+ yanıtı sonrasında h8-kalesinin vezir kanadında yaşanacak mücadeleye destekte bulunmasını engelleyebilirdi.

17 0-0-0+ Şe8 18 Kd4

Beyazlar vezir kanadındaki kuvvetlerini hızla geliştirdikten sonra, zayıf c4-piyonunu hem de d-dikeyinde yapılacak kalelerin çiftlenmesini hazırlayarak uyguluyor. Görünüşe göre her şey beyazların istediği şekilde gelişiyordu.

18...Kc7

Siyahlar da c-dikeyinde uygulayacağı baskıyı hazırlıyor. O halde bir kere daha hatırlamakta fayda var: planlarımız, rakibimizin konumdaki en zayıf noktayı, ya da en büyük zayıflığı hedef almalıdır. Gerçekten de, kurmuş olduğumuz planlar, rakibimizin zayıflıkları üzerine inşa edilir.

19 Kh4 h6 20 Kd1 Kac8 21 Kdd4 f6

Sabırla! Rakibimizin dinamik karşı oyunu olmadığı bu gibi hallerde, konumumuzu en iyi şekilde geliştirdikten sonra, girişimde bulunmak en doğru yaklaşımdır. Aslında bu tutum, bir anlamda da şematik düşünce yaklaşımının temelini oluşturmaktadır: önce ideal konum kafamızda tasarlanmalı, ancak daha sonra önemli hesap aşamasına geçilmelidir.

22 Khe4 Şf7 23 f4 (D)

23...Aa5!

İdeal konuma ulaşılmasının ardından siyahlar rakip konumdaki zayıflıklara saldırmaya başlıyor. Basit bir değerlendirme yapacak olursak, zayıflıktan yoksun siyahlar karşısında hareket kabiliyetlerini savunma zorunluluklarından ötürü yitirmiş beyaz kuvvetleri görüyoruz. Bu ise pratik anlamda siyahların oyununu daha kolay oynanır hale getirmektedir.

24 c5 f5 25 Ke3 (D)

Tek hamle, çünkü 25 Ke5?! Ac6 sonrasındaki çatal, siyahlara kalite kazanırdı.

25...b5!

Yazının başlığını vurgulayarak hatırlatan, harika bir kare kontrolü hamlesi! Siyahlar 25...bxc5 hamlesiyle materyal dengeyi sağlamaktansa, c4-karesini atı için güzel bir üs haline dönüştüren seçeneği tercih ediyor. Bu yaklaşım, sonrasında c3-c5 piyonlarının ikisini birden zayıf bırakması açısından çok daha etkilidir.

26 Ked3 Ac4 27 Fb2 a6!

Piyonların arkasında kalmış olan beyaz filin etkisizliği, siyahların ...Ac4 hamlesi sonrasında daha net bir biçimde ortaya çıkmıştı. Dolayısıyla, acele etmek için hiçbir neden yoktur.

28 Kd7+ Kxd7 29 Kxd7+ Şf6 30 Şc2 Kxc5

En sonunda uzun zaman önce feda edilmiş olan piyonu geri alıp, materyal dengeyi sağlayarak.

31 Fc1 Kc6

Şimdi ise mücadelenin sonucunu belirleyecek olan, siyah atın beyaz file karşı kurmuş olduğu üstünlük olacaktır.

32 Şd3?!

Şahın d3-karesinde konumlandırılması, çatal teması sayesinde siyahların arzu ettiği ...e5-sürüşünü uygulamasına fırsat tanıyacaktır.

32...e5! 33 e4 fxe4+ 34 Şxe4 Ke6!

Böylece siyahlar 35...exf4+ 36 Şxf4 g5+! 37 Şg4 Ae5+ devamyolunu temel alan, tehlikeli çatal fikirleri ortaya koymaktadır. Beyazların bir sonraki hamlesi yeterli olmamakla birlikte, kaleyi siyah attan olabildiğince uzak bir noktada konumlandırmak gayet anlaşılır bir tutumdu.

35 Ka7?! exf4+ 36 Şxf4 Ae5! (D)

36...Fe3 g5+! 37 Şe4 Ac6+ varyantı beyaz kaleyi, 36...Ka8 37 Ad3+ devamyolu ise beyaz fili düşürdüğünden beyazlar terk etti. Bingeç piyonların zayıflığı, at - fil mücadelesi ve elbette ki kare kontrolü gibi satranç mücadelesindeki önemli konuları vurgulayan, harika bir parti. 0-1

Mücadelenin galibi, Çek GM Vlastimil Babula

Analiz Köşesi'ndeki bir sonraki yazıda görüşünceye dek, satrançla kalın!

Hazırlayan: FM Alper Efe ATAMAN