Geleneklerin Ötesinde

Karşıyaka’dan Merhabalar,

Sinema ve satranç... Satranç ve edebiyat... Her satrançsever, ne zaman böylesine farklı konuların birbiriyle bütünleştiği haberini duysa, bu farklı dalların yakınlaşmasına bir an önce tanıklık etmeye can atar, öyle değil mi? Stefan Zweig’ın Satranç’ı, Steve Zaillian’ın Masum Hamleler’i, ya da Vladimir Nabakov’un Lujin Savunması, hiç farketmez; önemli olan satrancın, o satırlarda, karelerde yer bulmasıdır onun için. Oysa “Satranç hayattır” dememiş midir Bobby Fischer? Her bir anımızda, her bir satırda, her bir karede satrancı andıran, satrancı hatırlatan bir nokta bulabilmek mümkün olmalıdır efsanevi şampiyona göre. Bu yazıda anlatılanlar, işte tüm bu anımsamaların bir ürünüdür…

“Gittiği için ona bir dönek, amaçsız bir gezgin dendiğini duydum. Fakat gezen herkes amaçsız değildir. Özellikle de gerçeği geleneklerin, tanımların ve görünüşün ötesinde arayanlar…”

Bu sözler aslında birkaç yıl önce izlediğim Mona Lisa Gülüşü isimli filmin sonunda dile getirilmişti. Şimdi, Milli Takımımız’ın antrenörlüğünü de üstlenmiş olan GM Efstratios Grivas’ın, ChessCafe.com isimli websitesindeki köşesinde de kendilerine yer bulmuş bazı örnekler karşınızda olacak. Satranç tahtası üzerindeki gerçekleri geleneklerin, tanımların ve görünüşün ötesinde aramış bazı satranç oyuncularının örnekleri. İyi seyirler!

Dr. Siegbert Tarrasch – Richard Reti

Viyana 1922, [B13], (Ataman, A)

Her bir manevranın bir öncüsü vardır satrançta. Yazımızın ana konusu olan Şahın Uzun Yürüyüşü manevrası da ilk olarak muhtemelen Deschapelles – De Labourdonnais, 1836, 1-0 partisinde oynanmıştır. İlk olmasa bile şimdi inceleyeceğimiz parti, satrançta aktif şahın neler yapabileceğini net bir şekilde ortaya koyarak birçok oyuncuya ilham kaynağı olmuştur.

1 e4 c6 2 Ac3 d5 3 Af3

Caro – Kann Savunması’na karşılık 3 d4 ile transpoze olabilecek ana varyantlara girmektense, beyazlar öncelikle 2. hafif taşını oyuna sokmayı tercih etti.

3…Af6

Günümüzde, 3…Fg4 ile hemen beyaz renkli filden kurtulup (…Fxf3 hamlesiyle) piyon yapısını, c6-d5-e6 şeklinde dizme planına daha sık rastlanır. Ancak Hiper – Modern Satranç Ekolü’nün önde gelenlerinden olduğu daha önceki köşelerimizde dile getirilen Reti, rakibini e5-piyon sürüşünü yapmaya provoke etmek istiyor olmalı.

4 exd5 cxd5 5 d4 Fg4

Geç uygulanmış olsa da, siyahlar doğru bir şekilde piyonlarını beyaz karelere yerleştirmeden önce filini f3-atıyla kırışıyordu.

6 h3 Fxf3 7 Vxf3 e6 8 Fd3 Ac6 9 Fe3 Fe7 10 0-0 0-0 (D)

Böylelikle tarafların aşağı – yukarı açılışı tamamlamış olduğunu görüyoruz. Siyahların yarı – açık c-dikeyinde kontrol sahibi olacak olmasına karşın, beyaz fillerin de rakip şah kanadına göz dikmeleri dolayısıyla tarafların diyagramlanmış konumda eşit şanslarının bulunduğunu söylemek mümkündür. Herhangi bir ciddi girişimde bulunmadan önce Tarrasch c3-atının ve dolayısıyla da c-piyonunun konumunu iyileştirmesi gerektiğinin farkına varmıştı.

11 a3 a6 12 Ae2 b5 13 Ff4 Vb6 14 c3 Aa5 15 Kad1 Ac4 16 Fc1 Vc6 17 Ag3

Her iki taraf da konumunu metodik bir biçimde sürekli olarak geliştiriyor: beyazlar vezir kanadı piyonlarını sağlamlaştırırken, aynı zamanda a1-kalesini de d-dikeyine getirdikten sonra Fg5-c1 manevrasını ortaya koydu. Siyahlar da a3-b2-c3 piyon strüktürüne karşılık atını en etkili olabileceği c4-karesine oturtarak birazdan tanıklık edeceğimiz Azınlık Hücumu’nu hazırladı.

17…a5 18 Kfe1 b4 (D)

En sık bir şekilde Karlsbad formasyonunda gördüğümüz Azınlık Hücumu planıyla siyahlar, vezir kanadında piyon zayıflıklıkları yaratmayı hedefliyordu.

19 axb4 axb4 (D)

20 Af5!

f5-karesindeki atın gizemli gücü, burada da farklı bir biçimde göz önüne geliyor. Şimdi Reti muhtemelen 20…Fd8 21 Ah6+! Şh8 (21…gxh6 22 Fxh6 ve siyah kareler sıkıntısı dolayısıyla beyaz üstündür) 22 Ag4 Axg4 23 Vxg4 bxc3 24 bxc3 devamyolu sonrasında oluşacak konumdan rahatsızlık duymuş olmalıdır. Fillerin şah kanadındaki etkinliği, kendisinin bir sonraki hamlesinde vermiş olduğu kararında önemli rol oynamıştır.

20…exf5 21 Kxe7 bxc3 22 bxc3 g6?!

Ancak bu, özellikle siyah-renkli filin yokluğunda konumdan verilmiş olan ciddi bir tavizdir. 22…Ad6 hamlesi daha iyi olan bir alternatifti.

23 Fh6 Ab2 24 Kb1 Axd3 25 Vxd3 Kfb8

Bazıları, siyahların niçin 25…Kfc8 hamlesini tercih etmemiş olduğunu merak etmiş olabilir: büyük ihtimalle kale bataryasının en etkili bir şekilde ortaya çıkacağı 26 Kbb7 tepkisinden dolayı.

26 Kxb8+ Kxb8 27 Vg3!

Etkili bir merkezileştirme manevrası. Özellikle saf vezir finallerinde, vezirin merkezileştirilmesinin ne denli önemli olduğunu biliyoruz. Burada da siyah karelerin zayıflığında, e5-karesindeki vezir çok kritik bir rol üstlenebilecekti ve 27 Vg3! hamlesiyle bu kritik kareye tempoyla ulaşılabiliyordu.

27…Kd8

Bu hamlenin zorunluluğunu, 27…Kb3 28 Ve5! +- devamyolunu görünce daha iyi anlamak mümkündür.

28 Ve5 Ka8 29 Kc7 Ve6 30 Vxe6 fxe6 31 Kg7+ Şh8 32 Ke7 Şg8 (D)

33 f3!

Çok kuvvetli bir kare kontrolü hamlesi. Satrançta öncelikleri hangi konuya vermemiz gerektiği çok önemlidir, ki burada da beyazlar rakibinin e4-karesine gelmesi durumunda gurur kaynağı olabilecek olan siyah atın zıplayışını engelledi. 33 Kxe6 Ae4 devamyolunda siyahlar c3-piyonunun zayıflığı da göz önünde bulundurulduğunda ciddi karşı oyun şansları elde edebilirdi.

33…Ae8 (D)

34 Şh2! Ad6 35 Kg7+ Şh8 36 Kd7!

Atı mücadelenin yaşandığı şah kanadından uzaklaştırarak.

36…Ab5 (D)

37 Şg3!!

Beyaz şah, kızgın bir boğa gibi sonuçlarının ne olabileceğini ‘düşünmeksizin’ uzun yürüyüşüne devam ediyordu.

37…Axc3 38 Şf4! Ab5 39 Şe5! Ke8 40 Şf6! (D)

Yalnızca şahların etkinliğini karşılaştırmak bile, siyahların vermiş olduğu kararda belirleyici olmuş olmalı.

1-0

Hiç şüphesiz, birçok çeşitli satranç kitabında ya da websitesinde de kendine yer bulmuş olan aşağıdaki parti, Şahın Uzun Yürüyüşü manevrasının en meşhur örneğidir. İngiliz GM Short tarafından oyunun her aşamasında çok kuvvetli bir şekilde oynanmış partide, GM Kasparov’un “Satranç rakibinize yapabileceklerini yaptırmama mücadelesidir” sözünü hatırladım. Bakalım, bana bu düşüncelerimde hak verecek misiniz?

GM Nigel Short (2660) – GM Jan Timman (2630)

Tilburg 1991, [B04], (Ataman, A)

1 e4 Af6 2 e5 Ad5 3 d4 d6 4 Af3 g6 5 Fc4 Ab6 6 Fb3 Fg7 7 Ve2 Ac6 8 0-0 0-0 (D)

9 h3!

Profilaktik yaklaşım. Konumu sıkışık olan tarafın taş kırışmalarına girmesi, kendisinin konumunu rahatlatmak adına sıkça uyguladığı stratejilerden birisidir. Beyazlar da burada rakibinin …Fg4 ve …Fxf3 ile rahatlama fikrini ortadan kaldırıyordu. Bazı okuyucular siyahların niçin 8…0-0 hamlesi yerine 8…Fg4’ü tercih etmediğini düşünebilir. FM Steve Giddins, 50 Öğretici Satranç Dersi isimli kitabında bu durumdaki 9 Fxf7+! Şxf7 10 Ag5+ ve 11 Vxg4 manevrasından söz ederek, okuyucular için tatmin edici bir yanıt vermiştir.

9…a5 10 a4 dxe5 11 dxe5 Ad4 12 Axd4 Vxd4 13 Ke1 e6 (D)

13…Ff5 hamlesiyle beyaz-renkli fili oyuna sokmak dikkate değer bir deneme olabilirdi. Ancak bu durumda da basit 14 Ac3 yanıtı sonrasında beyazlar üstünlüğünü herhangi bir risk yaşamadan sürdürebilecekti.

14 Ad2!

Beyaz atın (ya da Betimsel Notasyonla vezir atının) f3-karesine ulaşması sonrasında siyah vezirin merkezdeki etkili üssünü terketmek zorunda kalacağının farkında olan İngiliz Büyükusta, geleneksel gelişim hamleleri (14 Ac3 gibi) yerine uzun, fakat daha etkili bir manevra ortaya koyuyordu.

14…Ad5 15 Af3 Vc5 16 Ve4 Vb4

Sadeleştirmeler sonrasında konumda şah kanadındaki hücum olasılıkları düşünüldüğünde (Vh4 – Fh6 – Ag5 gibi hamleler sayesinde) üstün olan beyazları kırışmaya zorlayarak. Ancak bir sonraki hamlesiyle başlayan planla, GM Short adeta taş kırışmaları konusuna hakim bir oyuncu olduğunu gözler önüne seriyordu.

17 Fc4! Ab6 18 b3! Axc4 19 bxc4 (D)

Bingeç piyonlar, bingeç piyonlar… Başlı başına bir Analiz köşesi konusu olabilecek olan bu tip piyon yapıları, burada bağlantıyı (siyah vezirin 4. yatay üzerindeki kontrol iddiasını) kesme görevini üstleniyordu. Yalnız taş kırışmaları konusunda hepimizin bilmesi gereken şu durumdan söz etmeden geçemeyeceğim. Taş kırışmaları söz konusu olduğunda, tahtadan çıkan taşları değil, tahtada oluşan yeni konumun özelliklerini göz önünde bulundurun! Bu altın yaklaşım, birçok halde, normal koşullarda olumsuz sonuçları dolayısıyla kaçınmak isteyeceğimiz taş kırışmalarının aslında uygulanabilir olduklarını bizlere gösterir. Şimdi beyazların şah kanadındaki saldırısı çok etkili olacaktır.

19…Ke8 20 Kd1 Vc5 21 Vh4 b6 22 Fe3 Vc6 23 Fh6 Fh8 24 Kd8!

Son birkaç hamlesiyle birlikte beyazlar rakip konum üzerindeki baskısını en üst düzeye taşımıştı. Son hamlesi ise, son sıra zayıflıklarından yararlanarak konumda son çalışmayan taş olan a1-kalesini oyuna katıyordu. Taktikler, stratejik amaçların uygulanmasında bir nevi hızlandırıcılarıdır.

24…Fb7 25 Kad1 Fg7 26 K8d7

Birçok durumda Kxf7 ve takiben Vxh7 tehditlerini ortaya koyarak.

26…Kf8 27 Fxg7 Şxg7 28 K1d4!

Hakimiyeti beyazlar adına tamamen sağlayarak. 4. yatayın, özellikle de e4-karesinin kontrol edilmesi sonrasında siyahların, rakibinin partiyi bitirmesini çaresizce beklemekten başka yapabileceği birşey yoktur.

28…Kae8 29 Vf6+ Şg8 30 h4 h5 (D)

Satranç tarihinde unutulmaz bir anın, aslında Tilburg’daki tahtanın başında yaşanmakta olduğunu bu noktada kim tahmin edebilirdi ki?

31 Şh2!! Kc8

Satrançta Güzellik isimli yazımla çelişkili konuşma tehlikesine karşın, bu denli estetik bir planın herhangi bir yoruma ihtiyaç duymadığını dile getirmeliyim. Beyazların planı, şahını h6-karesine kadar ilerleterek g7-karesinden matı uygulamaktır. Tabii ki, böylesine sıra dışı bir plan, ancak ve ancak rakibin herhangi bir karşı oyun şansı olmadığında uygulanabilir.

32 Şg3! Kce8 33 Şf4! Fc8 34 Şg5!! (D)

Şh2-g3-f4-g5… Modern bir satranç şaheseri.

1-0

Son örneğimiz ise Pamukkale Üniversitesi’nin aktif oyuncularından, aynı zamanda Uludağ Üniversitesi Şampiyonu Dinçer Selen’in, İş Bankası Süper Ligi’ndeki genç Gürcü Büyükusta Gagunashvili karşısındaki partisi olacak. Sağlam konumu dolayısıyla bekle ve gör stratejisini izleyen Selen, bu fikrinin aslında mağlubiyetinin başlıca nedeni olduğunu ancak partiden sonra farketmiş olmalı. GM Gagunashvili’nin konumunu yavaş yavaş, fakat emin adımlarla nasıl geliştirdiğine dikkat edelim.

Dinçer Selen (2034) – GM Merab Gagunashvili (2611)

Antalya 2007, [B44], (Ataman, A)

1 e4 c5 2 Af3 e6 3 d4 cxd4 4 Axd4 Ac6 5 Ab5 d6 6 c4

Taimanov Sicilya’sına karşı sağlam yaklaşımlardan birisi. Beyazlar rakibinin zayıf olması muhtemel d-piyonunu tam anlamıyla hareketsiz kılabilmek adına, b1-atının gelişimini c4-sürüşü sonrasında erteliyor.

6…a6 7 A5a3

Burada 7 A5c3 hamlesine daha sık rastlanır.

7…Af6 8 Ac3 Fe7 9 Fe2 0-0 10 0-0 b6 (D)

Son hamleyle birlikte konumun nasıl bir görünüm alacağı ortaya konmuştu: Kirpi Sistemi. Yalnız burada siyahların belki de hoşnut olmayacağı bir durum, atın genellikle rastlanır şeklinde, d7-karesi yerinde c6-hanesinde konumlanmış olmasıdır. Bu ise beyazlara bazı durumlarda c5-b6 kareleri üzerinde baskı olanakları sunar. Bu son cümlemin en iyi örneğini Morelia – Linares 2007 turnuvasındaki Aronian – Leko, ½ partisinde görmüştük.

11 Fe3 Fb7 12 Vd2 Ae5

Bir önceki notlardaki açıklamayı kanıtlarcasına, siyahlar c6-karesindeki atının konumunu, g4-karesinden at zıplamaları tehdidiyle iyileştiriyordu. Beyazların bir sonraki hamlesindeki tepkisi de karşımıza Maroczy Bağı konumlarına benzer bir yapıyı sunacaktır.

13 f3 Vc7 14 Kfd1 Kfd8 15 Kac1 Kac8 16 Ff1 Fa8 (D)

Her iki taraf da konumunu geliştirdi, ancak beyazların sıkıntısı a3-atına henüz herhangi bir görev verememiş olmasıdır.

17 Vf2 Afd7 18 Aa4 Ac5!

Kirpi Sistemi’nde, piyon zayıflıklarını hissettirmemek adına yapılan bu tip at manevralarına sıkça rastlarsınız. Ancak “Satranç Zamanlamadır” sözünün belki de en fazla hissedildiği yapılar, tarafların adeta diken üstünde olmaları dolayısıyla Kirpi Konumları’dır.

19 Axc5?!

Ancak d4-hanesinin kontrolü bu kadar kolay bir şekilde rakibe teslim edilmemeliydi, öyle değil mi?

19…bxc5 (D)

…bxc5 hamlesiyle aynı zamanda b-dikeyinin kontrolü de siyahların kullanımına açılıyordu.

20 Ab1 Ac6 21 Ac3 Ff6

Satrançta planın temelini ne oluşturur? Elbetteki rakip konum üzerindeki potansiyel zayıflıklar. Rakibinin kendi kendine d4-karesinde bir zayıflık yaratması karşısında siyahlar, bu noktadan en etkili biçimde yararlanmanın yolunu bulmuştu: siyah-renkli fillerin kırışılması. Böylelikle beyazlar d4-karesini savunan önemli taşlarından birisini daha yitirmiş olacaklardı.

22 Şh1 Kb8 23 Kd2 Fd4 24 Fxd4 Axd4 25 Ae2 e5 26 Axd4 cxd4 (D)

…Kb8-…Fd4 gibi hamlelerle konumunu sürekli olarak geliştiren siyahlar en sonunda d4-karesinde bir geçer piyon elde etti. Beyazların net bir planı olmaması ise, şimdiden avantajı siyahlara vermektedir.

27 Fd3 Vc5 28 b3?!

Bir diğer hedef noktası, beyazların piyon sürüşü sonrasında ortaya çıkıyordu: b3-piyonunun ta kendisi. Bu gibi sıkıntılı konumlarda, gereksiz piyon sürüşlerinden mümkün oldukça kaçınmak gereklidir.

28…a5 29 Kb1 Fc6 30 Kdb2 Kb7 31 Vd2 Kdb8 32 h3 Fd7 33 Şh2 Fe6 34 Şh1 h6!

Oldukça kapalı konumda yapılan sakin hamleler, aslında bu tip konumların karakterinden kaynaklanmaktadır. Herhangi bir dinamik öğenin varolmaması, tarafların yavaş, fakat emin adımlarla konumlarını geliştirmesi yaklaşımını ortaya koymasını sağlar. Son hamlesiyle siyahlar, rakip vezirin şah kanadındaki olası sokulmalarını yok etmekteydi. Bu ise radikal bir planın ortaya konmasını siyahlara sağlayacaktı.

35 Şh2 Va3 36 Şg3 Şf8!? 37 Şf2 Şe7 (D)

Siyahlar rakibinin elinin kolunun bağlı olduğunu, özellikle de tüm beyaz piyonların beyaz karelere yerleştirilmesi sonrasında farkına vardı. Kimden ilham aldığını söylemeye gerek yok, GM Gagunashvili, Şahın Uzun Yürüyüşü’nden haberdardı.

38 Şg1 Şd7 39 Şf2 Şc6 40 Şg1

Belki de tüm bu git-gel’ler yerine, beyazların f4-sürüşüyle yaşanacak karmaşıklıklara girmesi gerekiyordu. Öncülerimizden Blumenfeld, bir Analiz köşesinde “…Kayıp ya da ciddi anlamda kötü durumlarda ise, elinizden geldiği kadar konumu karıştırma çabası içerisine girin.” dememiş miydi? Şimdi siyahlar şahını daha da aktifleştirerek üstünlüğünü arttıracaktır.

40…Şc5 41 Şf2 Kb4 42 Vc2 K4b7 43 Vd2 Vb4!

Aktif vezir ile pasif vezirin kırışılması, ilk bakışta saçma görünebilir. Ancak yazımızın önceki bölümlerinde de değindiğimiz gibi, tahtadan çıkan taşları değil, tahtada oluşan konumu göz önünde bulundurmalıyız! Ulaşılacak oyunsonunda, siyahlar rahatlıkla puana kavuşacaktır.

44 Şe2 Vxd2+ 45 Şxd2 Şb4! 46 Şc2 Şa3! (D)

Rakip kuvvetleri a2-zayıflığının savunmasına bağlayarak. Savunan taşlar ile saldıran taşlar arasındaki en büyük fark, hücumdaki kuvvetlerin hareket kabiliyetlerini koruyabilmeleridir. Halbuki savunma taşları, rakip saldırısını ortadan kaldırmadıkça bu görevlerini terk edemezler.

47 Kf1 Kb4 48 Kbb1 g5 49 Kbe1 h5 50 Ka1 Kh8 51 Kg1 Kbb8 52 Kaf1 Kbg8 53 Şb1 Kh7 54 Fc2 Kb8 55 Fd3 Kg8 56 Fc2 g4 57 hxg4 hxg4 58 f4 Kh4 59 f5 Fd7 60 Ke1 Kgh8 61 Fd3 g3!

İkinci ve hatta üçüncü zayıflığı da yaratarak: e4-g2 piyonları. Geri kalan kısım, ancak siyahlar açısından teknik bir meseledir.

62 Kgf1 Fc6 63 Fc2 Kh2 64 Ke2 K8h4 65 Fd3 Kf4 66 Kg1 Kf2 67 Kxf2 gxf2 0-1

Gerçekten de bazı şahlar, amaçsız gezginler değildir. Özellikle de gerçeği, geleneklerin, tanımların ve görünüşün ötesinde arayan şahlar!

Önceki köşemizdeki sorularımızın yanıtlarını ve yeni sorularımızı aşağıda bulabilirsiniz.

Yanıtlar

Etüd: 1 Şg3 Fc7+ 2 Şh3 Fg3! 3 Ab3! Fxh4 4 g4+ Şxg5 5 Ad2 Fe1 6 Af3+ 1-0

Kombinezon: 1 Kg7+! Şxh8 2 Kh7+ Şg8 3 g7! 1-0 (3...Şxh7 4 gxf8=V, 3...Ka8 4 Kh8+)

Mat Problemi: 1 Vb8! Kxb8 (1...Kf8 2 Kh4# 1-0) 2 Kc8# 1-0

Yeni Sorular

Etüd: Beyaz oynar, kazanır.

Kombinezon: Beyaz oynar, kazanır.

Mat Problemi: Beyaz oynar, 4 hamlede mat eder.